Ο φίλος Δημήτριος Γλενταδάκης επικοινώνησε μαζί μου εχθές για να μου στείλει την μετάφραση ενός αρκετά ενδιαφέροντος άρθρου του Bruce Byfield με τίτλο 7 λόγοι που το ελεύθερο λογισμικό χάνει την επιρροή του από το datamation, η μετάφραση έχει ως εξής:
Γατί τα ιδανικά του ελεύθερου λογισμικού είναι λιγότερο δημοφιλή σε σχέση με πριν από μια πενταετία; Η απάντηση δεν είναι εύκολη και ίσως σηκώνει συζήτηση.
Πριν από πέντε χρόνια, όταν το μεγαλύτερο τμήμα του κώδικα της Java κυκλοφόρησε υπό την άδεια της GPL (General Public License), η Sun Microsystems φρόντισε στην ανακοίνωση να συσχετίσει το FSF (Free Software Foundation), να λάβει την έγκριση του Richard Stallman, του προέδρου του FSF, και του Eben Moglen τον νομικό του σύμβουλο.
Σήμερα, βλέπουμε ότι πολύ δύσκολα μια επιχείριση θα έπραττε το ίδιο. Αργά αλλά σταθερά, το ελεύθερο λογισμικό έχασε την επιρροή που προκαλούσε στην κοινότητα την οποία δημιούργησε.
Πρακτικά είναι δύσκολο χρησιμοποιήσουμε τη φράση FOSS (Free and Open Source Software) με την ελπίδα να γίνουμε κατανοητοί. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η φράση «ελεύθερο λογισμικό», την οποία δεν την ακούμε σχεδόν καθόλου πια, αντικαταστάθηκε με το «ανοιχτού κώδικα».
Τι έχει συμβεί;
Δεν μπορώ να μιλήσω με αριθμούς αλλά υποθέτω τουλάχιστον επτά πιθανές αιτίες. Ορισμένες έχουν να κάνουν με τη λήψη αποφάσεων του FSF και τις επιλογές του, ενώ άλλες προέρχονται από εξωτερικούς παράγοντες. Επιλογές οι οποίες φαινόντουσαν λογικές εκείνη την εποχή αλλά είχαν αρνητικές επιπτώσεις σε βάθος χρόνου, όταν δεν είχαν παρθεί βιαστικά…
1. Πολλοί καλοί λόγοι, λίγοι πόροι
Το FSF λειτουργεί με μια ομάδα διαχείρισης η οποία αποτελείται από μια δωδεκάδα ατόμων, και με εθελοντές. Τα έσοδά του για το 2010 ήταν 1,23 εκατομμύρια δολάρια. Με αυτούς τους πόρους, υποστηρίζει το έργο GNU, βοηθάει τις επιχειρήσεις και τα έργα στην κατάλληλη εφαρμογή των ελεύθερων αδειών χρήσης, και πραγματοποιεί δεκάδες εκστρατείες, από τη μάχη ενάντια στο DRM και τις αντί-Windows πρωτοβουλίες μέχρι τις προσπάθειες για να πείσει στη χρήση των ελεύθερων μορφών αρχείων ήχου.
Όλες αυτές οι προσπάθειες αξίζουν τον κόπο από μόνες τους, αλλά σπάνια δημοσιεύονται και η πληροφόρηση δεν είναι αρκετή με αποτέλεσμα να έχουν μικρό αντίκτυπο. Αλλά αυτά είναι θέματα πολύ πιο πολλά από εκείνα που είχε ασχοληθεί το FSF στο παρελθόν, και το κάνει με μερικά εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια περισσότερο σε σχέση με το 2006, τη στιγμή που οι πόροι του δεν του επιτρέπουν να ολοκληρώσει σωστά ούτε ένα από αυτά τα θέματα. Κατά συνέπεια το FSF τέλει να καταστεί αναποτελεσματικό, και είναι σπάνιες οι εκστρατείες που καταφέρνουν να αποσπάσουν την προσοχή της κοινότητας, και ακόμα πιο σπάνιες αυτές που επιτυγχάνουν το στόχο τους.
2. Αποτυχία στην εξεύρεση νέων υποστηρικτών και αδιαφορία για τους παλαιότερους
Τα πέντε τελευταία χρόνια, το FSF προσπάθησε να επενδύσει την δραστηριότητά του στα κοινωνικά δίκτυα, για να κερδίσει ένα ευρύτερο κοινό. Τη μεγαλύτερη συνεισφορά σε αυτήν την προσπάθεια έχει ο προηγούμενος γενικός διευθυντής Peter Brown, λόγω της προσωπικής του ιστορίας στον ακτιβισμό. Είναι ένα βήμα προς τα εμπρός για το οποίο είπα ότι καλύτερο μου περνούσε από το μυαλό εκείνη την περίοδο, και θεωρώ ακόμα ότι είναι μια καλή στρατηγική.
Δυστυχώς, αυτή η προσπάθεια απέτυχε σε μεγάλο βαθμό, χωρίς αμφιβολία θύμα και πάλι των περιορισμένων πόρων. Την ίδια στιγμή, υπήρχε πρόθεση να γίνει ένας διαχωρισμός μεταξύ του FSF και του πιο τεχνικού έργου, του GNU. Έχω ακούσει πολλά από τους προγραμματιστές για την αντίθεσή τους σε σχέση με τις αριβιστικές θέσεις του FSF επιθυμώντας την επικέντρωση των δραστηριοτήτων του στο λογισμικό. Τελικά το FSF επιβάρυνε τη θέση του: αποτυγχάνοντας να κερδίσει ένα νέο κοινό την ίδια στιγμή απομακρύνει το ήδη υπάρχον.
3. Το Ubuntu αντικατέστησε το Debian
Είναι πολλοί αυτοί που σήμερα δεν θυμούνται, αλλά πριν από πέντε χρόνια, η κοινότητα του Debian ήταν μια αναφορά στο ελεύθερο λογισμικό. Δεν συμφωνούσε πάντα με το FSF, στην πραγματικότητα, το Debian είχε τη φήμη ότι ακολουθούσε τον δικό του δρόμο, ότι επέβαλλε τον δικό του ορισμό του ελεύθερου λογισμικού, και στην δημιουργία μιας ανεξάρτητης γνώμης σε ερωτήσεις όπως το αν η άδεια GNU Free Documentation είναι πραγματικά μια ελεύθερη άδεια (ναι, είναι το Debian που αποφάσιζε μετά από μια μακρά συζήτηση, σε ορισμένες περιπτώσεις). Ακόμα και πρόσφατα όταν το FSF δημιούργησε την έκδοση 3 της GPL, φρόντισε να συμβουλευτεί τους αντιπροσώπους του Debian.
Πέρα από κάθε πίκρα, ως η διανομή βασισμένη στην πιο δημοφιλής κοινότητα, το Debian έδωσε μια επιπλέον αξιοπιστία στην αναγνώριση του ελεύθερου λογισμικού. Τουλάχιστον το Debian βοήθησε στο να δοθεί η εντύπωση μιας αρκετά μεγάλης κοινότητας με τις διαφορές της. Σήμερα, ωστόσο, ενώ το Debian εξακολουθεί να είναι μια διανομή με μεγάλη τεχνολογική επιρροή, ένα μεγάλο μέρος της φήμης που καταλάμβανε κατελήφθη από το παράγωγό του το Ubuntu. Και δεν φταίει το Ubuntu που, υποστηριζόμενο από μια εμπορική εταιρεία η οποία ψάχνει το κέρδος, δεν διστάζει να απορρίψει ορισμένες αρχές του ελεύθερου λογισμικού χάρη ευκολίας.
Με αυτόν τον σύμμαχο και εταίρο του FSF ο οποίος ασκεί όλο και λιγότερη επιρροή, έχει σαν αποτέλεσμα την αποδυνάμωση του ελεύθερου λογισμικού συνολικά. Χωρίς τίποτα περισσότερο οι, οι διαμάχες και οι συζητήσεις με το Debian βοήθησαν στο να διατηρηθούν ζωντανά στο πνεύμα της κοινότητας τα θέματα αρχής.
4. Η πρόκληση των νέων τεχνολογιών δεν αντιμετωπίστηκε
Τα τελευταία πέντε χρόνια υιοθετήθηκαν νέες τεχνολογίες, όμως η κύρια στρατηγική του FSF ήταν να τις καταγγείλει, και στη συνέχεια να τις αγνοήσει. Το τελευταίο διάστημα, ο Stallman έχει διασύρει την πληροφορική νέφους το cloud computing, τα e-books, τα κινητά τηλέφωνα γενικά και ιδιαίτερα το Android.
Σε κάθε περίπτωση, ο Stallman επισήμανε ορθώς τα προβλήματα όσον αφορά την ιδιωτική ζωή και τα δικαιώματα των καταναλωτών, κάτι που οι άλλοι συχνά ξεχνούσαν να αναφέρουν. Το πρόβλημα υφίσταται όταν συνεχίζοντας την αγνόηση των νέων τεχνολογιών δεν λύνουμε τίποτα, και το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού γίνεται λιγότερο διαχρονικό στη ζωή των ανθρώπων. Πολλοί προσελκύονται από αυτές τις νέες τεχνολογίες, και άλλοι είναι αντίθετοι στη χρήση τους για την εργασία και επικοινωνία με την πλειονότητα.
Η ελεύθερη άδεια χρήσης Affero GNU GPL του FSF ενώ είναι για την πληροφορική νέφους, σύμφωνα με την στατιστική του Black Duck, χρησιμοποιείται σπάνια, μόνο 401 προγράμματα υπόκεινται σε αυτή την άδεια ενώ υπάρχουν εκατοντάδες χιλιάδες εφαρμογές υπό ελεύθερης άδειας. Επιμένοντας να δίνει βάρος στον υπολογιστή γραφείου, το ελεύθερο λογισμικό απομακρύνεται από τις σύγχρονες τεχνολογίες για τις οποίες αντιθέτως θα ήταν και πιο απαραίτητο.
5. Ο διαχωρισμός της άδειας GPL
Τον Ιούνιο του 2007, το FSF κυκλοφόρησε την έκδοση 3 της GPL. Αυτή η νέα έκδοση προσπαθούσε να υποστηρίξει τις νέες τεχνολογίες και τρόπους παράκαμψης των όρων της έκδοσης 2. Αυτή η νέα έκδοση ήταν το αποτέλεσμα μιας άνευ προηγούμενου διαβούλευσης μεταξύ των κοινοτήτων και των ενδιαφερόμενων επιχειρήσεων.
Όπως και να ‘χει, αυτή η διαβούλευση απαιτούσε την επίτευξη μιας συναίνεσης. Ενώ ο Linus Torvalds αποφάσισε ότι ο πυρήνας Linux θα παρέμενε στην GPLv2, το FSF προχώρησε στην GPLv3 χωρίς να τον υπολογίσει.
Προς στιγμή, η απόφαση έμοιαζε λογική για την αποτροπή ενός αδιεξόδου. Αλλά βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή με μια GPLv2 να χρησιμοποιείται από το 42,5% του ελεύθερου λογισμικού αντί λιγότερο από 6,5% με την GPLv3 σύμφωνα με το Black Duck.
Πριν αυτή την μείζονα αναθεώρηση, η άδεια GPL βοηθούσε στην ενοποίηση της κοινότητας, και το FSF, ως δημιουργός, προ υποστηρικτής και υπερασπιστής της GPL, είχε μια ισχυρή παρουσία στην κοινότητα. Σήμερα, η GPLv2 θεωρείται ως η προτιμώμενη έκδοση για τους υποστηρικτές του ανοιχτού λογισμικού, και η GPLv3 αυτή των υποστηρικτών του ελεύθερου λογισμικού. Και ως αποτέλεσμα όχι μόνο η φιλοσοφία του ελεύθερου λογισμικού στο σύνολό της φαίνεται αποδυναμωμένη, αλλά μεγαλώνει και ο διαχωρισμός μεταξύ του ελεύθερου και ανοιχτού λογισμικού.
Ακόμα περισσότερο, σαν να μην έφτανε ή ήδη κακή κατάσταση, φαίνεται ότι υπάρχει η τάση υιοθέτησης ανεκτικών αδειών η οποίες δεν απαιτούν την κοινή χρήση του κώδικα, όπως κάνουν όλες οι άδειες τις GPL.
6. Δεν συμμετέχουμε στα συνέδρια
Ο Richard Stallman και πολλά άλλα μέλη του FSF αρνούνται να συμμετάσχουν σε συνέδρια που δεν χρησιμοποιούν ακριβώς την φράση « GNU/Linux » στη θέση του απλού « Linux » στον τίτλο τους και στις αναφορές. Ο Stallman είναι γνωστό ότι αρνήθηκε να εκφραστεί μπροστά σε μια ομάδα δημοσιογράφων που δεν χρησιμοποίησαν τη σωστή ονοματολογία, δηλαδή τη δική του.
Η κυριότερη εξαίρεση όσο γνωρίζω είναι ο Eben Moglen, του οποίου η εργασία στο Software Freedom Law Center αφορά πολλά άτομα που ισχυρίζονται ότι είναι υποστηρικτές του ανοιχτού κώδικα.
Καταλαβαίνω ότι αυτή η άρνηση είναι θέμα αρχών. Ωστόσο, παρ’ όλα τα μέσα ενημέρωσης που προσφέρει το διαδίκτυο, η επαφή και η απευθείας επικοινωνία παραμένουν σημαντικές για την κοινότητα. Η διατήρηση των ιδανικών τους με κάθε κόστος, οι υπερασπιστές του ελεύθερου λογισμικού έγιναν αόρατοι, αποκομμένοι από τα κοινωνικά δίκτυα και άλλες άτυπες οργανώσεις που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι μιλούν στην πραγματική ζωή.
7. Οι γκάφες του Richard Stallman
Ως δημιουργός και βασικός εκπρόσωπος του FSF, ο Richard Stallman έπαιξε έναν αποφασιστικό ρόλο στην ιστορία του ελεύθερου λογισμικού. Κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει και δεν χρειάζεται να επανέλθουμε σε αυτό.
Αλλά το πείσμα του Stallman, που βοήθησε στην εξάπλωση και στην ανάπτυξη των αρχών του ελεύθερου λογισμικού, μοιάζει τώρα σε πολλούς να είναι ένα πρόβλημα. Ο Stallman εμφανίσει με συνεχόμενο τρόπο την εμμονή του στους ορισμούς που στρέφουν τα κύρια σημεία για τα οποία η ελευθερία του λογισμικού είναι απαραίτητη. Επίσης, αυτό τον καιρό, φαίνεται να μην θέλει πότε να χάσει την ευκαιρία να κριτικάρει, όχι πάντα με συνάφεια, τη φιλοσοφία του ανοιχτού λογισμικού.
Ακόμα χειρότερα, ο Stallman έχει ένα ολόκληρο παρελθόν από γκάφες, χωρίς ποτέ να παραδεχτεί ότι έκανε λάθος. Τον Ιούλιο του 2009, αμφισβητήθηκε όταν αρνήθηκε να αποσύρει μια σεξιστική παρατήρηση που έκανε στο Desktop Summit στην νήσο Grande Canarie. Πιο πρόσφατα, ο Stallman σημείωνε σχετικά με τον Steve Jobs « Δεν είμαι ευχαριστημένος που πέθανε, αλλά είμαι ευχαριστημένος που έφυγε », στη συνέχεια ακριβολόγησε μερικές εβδομάδες αργότερα. Το πρόβλημα δεν είναι ότι έκανε λάθος να κατηγορήσει τον Jobs για την υποστήριξή του στις κλειστές τεχνολογίες, αλλά ότι πολλοί βρήκαν αυτές τις δηλώσεις ακατάλληλες και ανούσιες μιλώντας για έναν άνθρωπο που μόλις είχε πεθάνει, και ότι ένας υπεύθυνος μιας οργάνωσης έπρεπε να δείξει περισσότερο θετική πλευρά και να μην κάνει στη συνέχεια τέτοιου είδους παρατηρήσεις.
Ο Stallman δεν μπορεί να αντιπροσωπεύει μόνος του το σύνολο του ελεύθερου λογισμικού, και είναι σαφές ότι πολλοί άνθρωποι έχουν να εκφέρουν κακή γνώμη σε σχέση με το ελεύθερο λογισμικό εξ’ αιτίας του.
Αλλάζοντας την τροχιά
Κανένας από τους λόγους που αναφέρονται παραπάνω δεν είναι μοιραίος από μόνος του. Ωστόσο, επιπροσθέτοντάς τους, δημιουργείται μια μεγάλη δέσμη στην οποία μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί τα ιδανικά του FSF και του ελεύθερου λογισμικού ασκούν λιγότερη επιρροή σε σχέση με πρώτα.
Ως υποστηρικτής του ελεύθερου λογισμικού, δεν μπορώ παρά να ελπίζω ότι αυτή η έλλειψη επιρροής θα μπορέσει να αντιστραφεί. Πέντε χρόνια είναι λίγο, και δεν βλέπω κανένα λόγο που θα μπορούσε να σταθεί εμπόδιο στο ελεύθερο λογισμικό να ανακάμψει το χαμένο έδαφος.
Το μοναδικό πρόβλημα είναι να ξέρουμε αν τα σημαίνοντα μέλη του ελεύθερου λογισμικού θα παραδεχτούν τα προβλήματα και θα τα διορθώσουν… Το ελπίζω, αλλά δεν είμαι και τόσο αισιόδοξος για την απάντηση.
Δεν μπορώ να αντισταθώ στο πειρασμό να σχολιάσω το κείμενο με τον τρόπο που βλέπω την δραστηριότητα του FSF. Και το λέω αυτό διότι ο τίτλος είναι κάπως παραπλανητικός καθώς το άρθρο επικεντρώνεται στις δραστηριότητες του Free Software Foundation και ειδικά του ιδρυτή του κ. Richard M Stallman.
Αν κοιτάξει κανείς τα στατιστικά που δίνει η Black Duck (ή οποία έχει υποστεί αρκετή κριτική λόγω της κλειστής μεθοδολογίας της) αλλά και αν χρησιμοποιήσει την μεθοδολογία του FLOSSMole θα διαπιστώσει ότι (όπως λέει το διαπιστώνει και το 451 CAOS Theory) ότι υπάρχει μια μείωση της χρήσης της GPL σε νέα projects. Όμως ειδικά την τελευταία 5-ετία βλέπουμε ότι το ελεύθερο λογισμικό στην πράξη βρίσκεται όλο και συχνότερα γύρω μας, ένα προσωπικό παράδειγμα είναι ότι πχ σε ένα φιλικό σπίτι ένος γνωστού μου που δεν είχε και δεν έχει (εν γνώση του) καμία επαφή με το GNU/Linux (όπως θα έλεγε και ο Stallman) πριν 5 χρόνια δεν υπήρχε ούτε ένα μηχάνημα που να τρέχει έστω το πυρήνα του Linux, σήμερα όμως 2 κινητά τηλέφωνα του σπιτιού τρέχουν Android, η τηλεόραση του τρέχει Linux για να αποθηκεύει εκπομπές και να τις αναπαράγει αργότερα, και ένα Kindle που διαβάζει τα ebook του, στο PC τους χρησιμοποιούν Firefox και LibreOffice.
Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και περισσότερες εταιρείες να επενδύουν στο χώρο του ανοιχτού κώδικα και του ελεύθερου λογισμικού, βέβαια οι περισσότερες εταιρείες επενδύουν κυρίως σε άδειες ανοιχτού κώδικα που έχουν λιγότερους περιορισμούς όσο αφορά την διανομή του κώδικα. Όμως στην πλειοψηφία πολύ συχνά ένα πλήρες προϊόν μπορεί να συνδυάζει και άδειες του FSF και άλλες όπως η Apache.
Το Free Software Foundation και ειδικά ο Richard Stallman αν και οι περισσότεροι διαφωνούν με τις απόψεις του σε κάποια πράγματα, θα πρέπει να τονίσουμε ότι λειτουργεί ως αντίβαρο και όταν πραγματικά χρειάζεται το Free Software Foundation και οι υποστηρικτές του ελεύθερου λογισμικού να συμπράξουν με το Open Source Initiative και τους υποστηρικτές του όρου λογισμικό ανοιχτού κώδικα μπορούν να λειτουργήσουν από κοινού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υιοθέτηση του κοινών θέσεων για την πώληση των πατεντών της Novell στο κονσόρσιουμ της CPTN.
Ένα από τα πλέον σημαντικά ζητήματα που νομίσω ότι η διαφορές μεταξύ GPLv2 και GPLv3, εδώ το ζήτημα κατά την γνώμη μου είναι ότι η GPLv3 δεν κάνει για όλα τα project απλά και ξεκάθαρα. Είναι αρκετά καλή για πάρα πολλά project ελεύθερου λογισμικού αλλά όχι για όλα.
Κλείνοντας πιστεύω ότι η επιρροή του ελεύθερου λογισμικού είναι περισσότερο δυνατή για το μέσω καθημερινό χρήστη γιατί πλέον το αντίκτυπο του ελεύθερου λογισμικού δεν περιορίζεται μόνο στην κοινότητα των χρηστών Linux ή των developers αλλά στο μέσω χρήστη ηλεκτρονικών συσκευών.